Kendisini bilmeyenler için spor olup olmadığı bile tartışmalı, yalnızca olağandışı görünümlü birkaç aracın turlar atıp yarıştığı bir organizasyon Formula 1. Günümüzde E-spor, satranç özelinde "spor mudur, değil midir" tartışmaları almış başını gitmişken; Formula 1 de ilgisizinin gözünde bu tartışmaların odağında kendine yer ediniyor. Biz de burada ilgilisine genel bir fikir vermek ve meraklısına sporu genel hatlarıyla tanıtmak istiyoruz. Formula 1 dünyasına 2026 yılında çok hızlı bir giriş yapılsa ve her şeyin seyrini değiştiren değişikliklerle girilse, bu durum yarış dinamiği adına birçok şeyi değiştirse de bugünkü yazımızın içeriğinde daha genel bilgiler vermeye çalışacağız.
Formula 1 adını "formüller" kelimesinden alıyor; diğer bir deyişle kurallar bütünü. Bu formüller takımların ve yarışçıların uyması gereken kurallar bütününü ifade ediyor. "1" ise bu işin hiyerarşide en üstte, birinci sınıf olduğunu anlatıyor; nitekim Formula 1'in sadece Formula tipi araç kategorisinde değil, tüm motor sporları içinde en şaşaalı olanı ve en üst düzeyde olduğunu söylemek hiç de hatalı olmaz. Her yıl mavi küremizin çeşitli yerlerinde en üst perdeden mühendislerin, analistlerin, mekanik ve istatistik uzmanlarının işin içinde olduğu ve sahne önünde pilotların sergilediği gösteriyle son bulan bir oluşum. Birçoğumuz sadece yarışlardan ve sonuçlarından haberdar olma eğiliminde olsak da bu sporun çok büyük bir kısmı, daha piste teker atmadan işinin ehli bilim insanları ve mühendisler tarafından gerçekleştiriliyor. Formula 1 takımları o kadar gelişmiş bir teknik ekibe sahip ki kelimenin tam anlamıyla uzaya çıkacak bir roket inşa edebilirler. Buradan da anlayacağımız üzere F1 araçları dünyanın en gelişmiş yarış araçlarıdır.
Bu strateji şöleni sporda, her biri kendi aracını tasarlayan ve iki pilot yarıştıran 10 takım -bu yıl 11 oldu- yıl boyu 24 yarış pistinde boy gösteriyor. Bu pistlerin bazıları şehir sokaklarına inşa edilen pistler, bazılarıysa kalıcı yarış pistleri oluyor. Tipik bir yarış hafta sonunda akış şu şekilde olur: Cuma günü iki antrenman turu, cumartesi son antrenman turu ve 3 sıralama turu. Sıralama turlarında yarışçılar birincilik, yani pol pozisyonunu (pole position) almayı ve yarışa olabildiğince iyi bir yerde başlamayı hedefler. Sıralama turlarının sonucunda aldıkları sıraya göre başlangıca dizileceklerdir ve pazar günü ana yarış gerçekleşir.
Yarışlar "Grand Prix" olarak adlandırılır, yani büyük ödül. İstanbul'da yapılan bir yarışın adı "İstanbul Grand Prix" oluyor kısacası. Monako Grand Prix'si dışındaki tüm yarışlar 305 km uzunluğunda olur; pistlerin uzunluğu farklı farklı olduğundan bu mesafeyi yakalayabilmek için yarışların tur sayıları değişir ve hepsi toplamda 305 kilometreye denk gelecek şekilde tasarlanır. Sıralama turlarında belirlenen yerlere dizilen takımlar, daha yarış başlamadan pistin mevcut yapısı, hava durumu ve tahminleri, diğer takımların olası stratejileri ve benzeri onlarca parametreyi göz önünde bulundurarak bir ana plan ve birden fazla alternatif plan ortaya koyarlar. Yarışın ilerleyişine, havanın seyrine, güvenlik aracının ve lastiklerin durumuna göre birçok şeyi saniyelik kararlarla yeniden analiz eder, gözden geçirir ve uygulamaya koyarlar. Bu açıdan bakıldığında açıktır ki bir F1 yarışı sadece "yetenekli sürüş" yarışından ibaret kalmamakla birlikte bir veri analizi yarışı.
Yarış nihayet başlamak üzeredir; araçlar sıralama turlarında kazandıkları yerlerini alır, son hazırlıklar ve kontroller yapılır, pilotlar araçlara yerleşir... Bir kırmızı ışık yanar, iki kırmızı ışık, üç, dört ve beş... Vrum vrum... Işıklar söndüğü anda büyük heyecan başlar; saniyenin onda ikisi hızda bir refleksle gazı kökleyen yarış pilotları artık damalı bayrağı olabilecek en iyi pozisyonda görebilmek için inanılmaz bir fiziksel mücadelenin içine atılır. Geçişler, kazalar, sollamalar ve daha nice heyecanlı mücadelenin içinde seyir zevki yüksek bir mozaik ortaya çıkar. Formula 1 pilotlarını daha önce görenlerimiz tipik atletlere benzemediklerini fark etmişlerdir; nitekim çok kaslı ve uzun olmaması gereken ve ortalama boyu 1.77 olan bu pilotlar tarif edilemez bir fiziksel zorlamanın içinde buluyorlar kendilerini: Arka tarafta 1000 santigrat dereceye ulaşan motor sıcaklığı, her tarafı terlemeyi hat safhaya çıkaran boşluksuz kat kat giysiler, aracın 300 km hızla yola sürtünmesinden dolayı aşağıdan gelen sıcaklık ve ortalama yüz dakika boyunca tek tesellileri kaynama noktasına gelmek üzere olan pipet sistemiyle içebildikleri su... Dahası da var; öyle ki Formula 1'i motor sporlarının efendisi yapan şey araçların maksimum hızı değil, bu araçların virajları ne hızlarla dönebildikleridir. Başka hiçbir sporda görülmeyecek hızlarda ve çok kısa sürede inanılmaz hız değişimleriyle virajları kat eden araçlarda pilotlar ortalama 4-6.5 arası bir G (yer çekimi) kuvvetine maruz kalırlar. Kıyaslama olması açısından; uzaya atılan roketlerde astronotlar ortalama 3-4 G kuvvete maruz kalır. Formula 1 pilotları bunu yıl boyu tüm yarışlarda ve her yarışta onlarca kez yaşıyorlar. Tabii bu akıl almaz çekişmenin sonunda pilotlar yarış başına ortalama 2-4 kilo kütle kaybediyorlar.
Bunca gayret ve çatışmanın sonunda yarışı ilk 10'da bitiren pilotlar sıralamaya göre puan alırlar ve yıl sonunda en çok puanı alan pilot sürücüler (drivers') şampiyonasını, en çok takım puanını alan takım ise markalar (constructors') şampiyonasını kazanır ve büyük ödül havuzundan payını alır.
Bu yıl Formula 1 yarışları bambaşka bir çehre kazanmış yarışlar eşliğinde devam edecek çünkü araç dinamiklerinde çok köklü değişiklikler yapıldı. Üstelik İstanbul bu sene birkaç yılın ardından yine bir Grand Prix'ye ev sahipliği yapacak ve bu konuda ülkemizde bir heyecan havası hâkim demek yeridir. Ama daha heyecan verici bir şey varsa o da Serhan Acar'ın F1 anlatımında yıllar sonra tekrar mikrofona dönecek olması. Bu durum içimizi gerçekten kıpır kıpır ediyor.
Kendisini bilmeyenler için spor olup olmadığı bile tartışmalı, yalnızca olağandışı görünümlü birkaç aracın turlar atıp yarıştığı bir organizasyon Formula 1; umuyoruz ki bu yazıdan sonra okuyucularımızın kafasında bazı şeyler netleşmiştir. Umuyoruz ki spora ilgisiz olanlarımızın ilgisi artmış, ilgisi olanlar beğenebilecekleri keyifli bir yazı okumuş ve meraklısı yazıdan beklediği beklemediği birkaç şey almıştır.
Cıvatalarınızı yağlamayı ve yarışları takip etmeyi unutmayın lütfen! Kaççov!
